ҚЫРЫҚ ТӨРТІНШІ СӨЗ
Адам баласының ең жаманы - талапсыз. Талап
қылушылар да неше түрлі болады. Һәм талаптың өзі де түрлі-түрлі. Һәм сол
талаптардың қайсысының соңына түссе де, бірінен бірі өнерлі, тұрлаулырақ
келеді. Уа, ләкин адам баласы я талапты, я талапсыз болсын, әйтеуір
«бәрекелдіні» керек қылмайтұғыны болмайды. Әрнешік, орынсыз ба, орынды ма,
«бәрекелді» деушіні көңіл іздеп тұрады. Адам баласы өзі қай жолда, қай майданда
жүрсе, сол майдандағы кісімен сырлас болады. Оның үшін өзге жолдағылардан
«бәрекелдіні» оңды күтпейді. Маған «бәрекелді» десе, осы өзімменен серіктес,
сырлас осылар «бәрекелді» дер дейді.
Талаптың ішінде адам баласы көбінесе басына
қадір іздеп, сол талапта болады. Біреу мал қуып жатыр. Сараңдықпен, арамдықпен,
әйтеуір мал тапсам, «Мал тапқан ердің жазығы жоқ» дейтұғын, «Малдының беті
жарық» дейтұғын мақалға сеніп, халықтың түріне қарай, ит те болса, малдыны сөге
алмайды деп, бұл мал һәм пайда, һәм қасиет болады бойыма дейді. Мұнысы рас,
қазақтың өз құлқына қарағанда. Бірақ адамдыққа, ақылға қарағанда, қазақ түгіл,
көңіл жиіркенетұғын іс. Осыған орай біреу ер атанамын, біреу қажеке атанамын,
біреу молдеке атанамын, біреулер білгіш, қу, сұм атанамын деп, сол харекетте
жүр. Әрқайсысы қазаққа яки бірі бар, бірі жоқ болса, бағанағы екі бұлдамақ та
болып, басына «осыным бірсыпыра елеу азық болар» деген талаппенен қылып жүр.
Мұнысы қазақтың тамырын ұстап-ұстап қарайды дағы, «мынаны алып келіп берсе,
қымбат алғандай екен, осы күнде мына бір істің біраз пұлы бар екен» деп,
қазақтың өз бетінен оқып, ізденген талап болмаса, кітап бетінен оқып іздеген
талап емес. Оның үшін кітап сөзіменен ізденген талап болса, әуелі көкіректі
тазалау керек дейді, онан соң ғибадат қыл дейді. Қазақтың бетіне қарап, содан
оқыған болса, ол талабыңды қыла бер, көкіректі тым тазалаймын деме, оны кім
көріп жатыр, ішінде қатпар көп болмаса, құт-берекеге жағымды болмайды дейді.
Енді осыған қарап, қайдан оқып, біліп, ұмтылған талап екенін білерсің.
1898
ҚЫРЫҚ БЕСІНШІ СӨЗ
Құдай табарака уатағаланың барлығының үлкен
дәлелі - неше мың жылдан бері әркім әртүрлі қылып сөйлесе де, бәрі де бір үлкен
құдай бар деп келгендігі, уа һәм неше мың түрлі діннің бәрі де ғадаләт,
махаббат құдайға лайықты дегендігі.
Біз жаратушы емес, жаратқан көлеңкесіне қарай
білетұғын пендеміз. Сол махаббат пен ғадаләтке қарай тартпақпыз, сол алланың
хикметін біреуден біреу анығырақ сезбекпен артылады. Инандым, сендім демек
инандырамын, сендіремін деген емес.
Адамшылықтың алды - махаббат, ғадаләт, сезім.
Бұлардың керек емес жері жоқ, кіріспейтұғын да жері жоқ. Ол - жаратқан
тәңірінің ісі. Айғыр биеге ие болмақта да махаббат пен сезім бар. Бұл ғадаләт,
махаббат сезім кімде көбірек болса, ол кісі - ғалым, сол - ғақил. Біз
жанымыздан ғылым шығара алмаймыз, жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезбекпіз,
көзбен көріп, ақылмен біліп.
1898 |
Бір ұлт
