Сайтымызда қолданылуға ұсынылып отырған әліппеге кіріспе сабағын ұсынамыз.
Қазақ тілі өзінің тарихында (Қазақ халқы қалыптаспай тұрғандағы рун жазуларын алмағанда) араб, латын және қазіргі Қазақстанда қолданыстағы кирил әліппесін пайдаланды. Осы сайт бетінде қолданып отырғанымыз Әбдуәли Қайдаридың кеңейтілген түрік латын әліппесі негізіндегі графикасы. Осы жазу түрі көріп отырсаңыздар қазіргі кезде көп мемлекеттік органдардың сайттарында да қолданыста.Мәселе түрікшілдікте емес, мәселе осы әліппенің қазақ тіліне өте ыңғайлылығы. Сондықтан сайтымызға келген қонақтарымыз жазылғандарды еш кедергісіз түсініп, оқи алғандай осы сабақты ұсынамыз. Қазақ тілінің кейбір дыбыстарына тоқталсақ
1. И – әрпі орыс немесе түрік тіліндегі И (і)сияқты емес, ол екі дыбыстан тұрады- ій , сондықтан латын әліппесінде - iy болып жазылады.
2. У – әрпі дауыссыз екенін бәрі біледі, бірақ кириллицада жазғанда ол дауыссыз да дауысты да болып жазыла береді. Ол дұрыс емес.Сондықтан У әрпі – Ww болып белгіленген.
Мысалдар: бару – baruw, келу – kelüw, ал таза дауыссыз дыбысты белгілегенде осылай ғана жазылады: уақыт - waqıt, сайлау – saylaw.
Қазақ әліпбиінің нұсқасы - Qazaq älipbiyiniñ nusqası
1. Aa ---------- а (адам = adam)
2. Ää ---------- ә (әдемi = ädemi)
3. Bb ---------- б (Абай – Abay)
4. C c ---------- ц (акция – akciya)
5. Çç ----------- ч (чемпион – çempiyon)
6. D d ---------- д (дәстүр – dästür)
7. E e ---------- е (э) (емен = emen, элемент = element)
8. Ff ---------- ф (федерация - federaciya)
9. Gg ---------- г (егемен – egemen)
10.Ğ ğ --------- ғ (ғалым = ğalım)
11. I ı ---------- ы (ырыздық = ırızdıq)
12. İ i ---------- i (iндет = indet)
13. Hh --------- х (халық = halıq), және h (қаhарман = qaharman).
һ әрпі қолданылатын сөздер саны 10 -нан аспайды.
14. Kk ---------- к (кілем – kilem)
15. Qq ---------- қ (қазақ = qazaq)
16. Ll ---------- л (естелік – estelik)
17. Mm -------- м (мереке – mereke)
18. Nn ---------- н (ниет – niyet)
19. ñ ----------- ң (оңай = oñay)
20. Oo ---------- о (отбасы – otbası)
21. Ö ö ---------- ө (өзен = özen)
22. Pp ---------- п (пайыз – payız)
23. Rr ---------- р (ресми – resmiy)
24. Ss ---------- с ( сапар – sapar)
25. Ş ş ---------- ш (шелек – şelek)
26. Tt ---------- т (темір – temir)
27. Uu ---------- ұ ( ұзын – uzın)
28. Ü ü --------- жұмсақ "ү" (үзiндi = üzindi)
29. Vv ---------- в (сол қалпында)
30. Ww --------- Уу (сол қалпында)
31. Yy ---------- й (байрақ = bayraq)
32. Zz ---------- з (заман – zaman)
Мысалдар – Mısaldar:
iy -------- и (иман = iyman, саяси - sayasiy) iya ------- ия, иа şş -------- щ (ащы = aşşı) ya -------- я (таяк = tayaq)
yo ---------- ё (майор - mayor) yuw (yüw) ---------- ю (жою = joyuw)
Кейбіреу білгіштер айтады – компьютерде бар латын әріптерінен ғана жасайық қазақ әліппесін деп. Мүмкін, олардың солай айтуында да себеп бар шығар... Бірақта ақылды халықтар компьютерді тілдеріне бағындыруды... Сондықтан біздер де компьютерге тілімізді бағындырмай, компьютерді тілімізге бағындырайық. Әр кезде бір дыбыс бір әріппен белгіленгені өте жақсы және түсінікті, сондықтан құйрықшалары бар әріптерден қашқанымыз дұрыс емес. Олай істемеген ретте әліппеміз сызықшаларға толып кетеді.
Құйрықшалары бар әліппелермен түріктер, поляктар, литовтар, эстондар, норвегтер, венгрлер тағы басқалары қолданады.
|